# Planetarium

Een **planetarium** is een schaalmodel van ons zonnestelsel. Zo'n model was eeuwenlang geheel mechanisch. In 1924 ontstond het eerste planetarium dat gebruikmaakte van projectie, de huidige planetaria zijn vrijwel allemaal van dit type.

## Inhoud

## Geschiedenis[bewerken]

Mechanische planetaria zijn bekend uit verschillende vroege culturen. Archimedes zou al hebben beschikt over een primitief planetarium waarmee de bewegingen van de zon, de maan, en de planeten kon worden voorspeld. In 1902 ontdekte archeoloog Spyridon Stais tussen de voorwerpen die in een scheepswrak bij Antikythera waren gevonden, een klomp geoxideerd materiaal met daarin een mechanisme met tandwielen. Aangenomen wordt dat het mechanisme, dat uit 82 v.Chr. dateert, werd gebruikt als astronomisch uurwerk.

Eise Eisinga bouwde in het Friese Franeker het oudste nu nog werkende mechanische planetarium dat hij in 1781 voltooide.

## Projectie[bewerken]

Moderne planetaria tonen de loop van de hemellichamen op een doorgaans koepelvormig projectiescherm. Achteroverhellende stoelen maken het de toeschouwer gemakkelijker om naar boven te kijken. Een grote projector in het centrum van het scherm projecteert de sterrenhemel, waarbij een aantal kleinere beweegbare projectoren de beelden van sterren en planeten op het scherm projecteren. De projectoren zijn zodanig gekoppeld dat ze de bewegingen aan de hemel kunnen weergeven, desgewenst versneld, of kunnen laten zien hoe de sterrenhemel er op een bepaald moment in de tijd uit zal zien of heeft gezien. De projectiemethode met de Zeiss-projector werd in 1924 ontworpen door de firma Zeiss Ikon. Deze aanduiding wordt ook gebruikt voor projectoren die niet door Zeiss zijn gemaakt.

## Planetaria[bewerken]

### België[bewerken]

- Het planetarium van Brussel
- Het planetarium van Volkssterrenwacht Beisbroek, Brugge
- Het Europlanetarium Genk, Genk
- Het planetarium van Volkssterrenwacht Urania, Hove

### Nederland[bewerken]

- Het planetarium van dierentuin Artis, Amsterdam (tot 1986 in Amsterdam Zuidoost)
- Het planetarium van de wolkammer Eise Eisinga, Franeker
- Het Pieterse Planetarium in Asten
- Het Zeiss-planetarium Planetron in Dwingeloo
- Het Planetarium Zuylenburgh in Oud-Zuilen
- Het Achterhoeks Planetarium in Toldijk
- Het planetarium van Sterrenwacht Halley in Vinkel, nabij Heesch
- Het planetarium van Publiekssterrenwacht Hellendoorn
- Het planetarium van Cosmos Sterrenwacht te Lattrop
- Zeiss-planetarium van de Haagsche Courant in Den Haag (door brand verwoest)
- Museum planetarium Johannes Postschool in Ridderkerk-RijsoordZeiss-projector/Zeiss-planetarium

### Frankrijk[bewerken]

## Externe link[bewerken]

Zoek op in het WikiWoordenboek.
planetarium |

Zie de categorie van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.
Planetariums |